Yıl: 2007 Cilt: 24 Sayı: 2 Sayfa Aralığı: 77 - 93 Metin Dili: Türkçe İndeks Tarihi: 29-07-2022

Eklem Hastalıkları ve Yaşam Biçimi Arasındaki İlişkiler: Anadolu Neolitik Topluluklarından Örnekler

Öz:
Osteoartritis eklem kıkırdağının bozulması ve kaybı ile ortaya çıkan, kemik değişimleri, subkondral kemik reaksiyonu ile karakterize olan bir eklem hastalığıdır. Etiyolojisinde, yaşam boyu yapılan aktivitelerin bir yansıması olan mekanik faktörler önemli bir rol oynadığı için, osteoartritis yok olmuş toplulukların yaşam biçimlerinin oluşturulmasında sıklıkla çalışılan bir konuyu oluşturmaktadır. Bu çalışmada da, hastalığın oransal dağılımını belirlemek ve özellikle Anadolu Neolitik yaşam biçimi hakkında ip uçları elde etmek amacıyla, Çayönü, Aşıkh ve Musular ören yerlerinden gün ışığına çıkarılan ve 119 bireyden oluşan insan iskelet kalıntısı incelenmiştir. Çalışmalar sonucunda, topluluktaki hastalık oranının % 78,2 olduğu; hastalığın genç erişkinlikten itibaren görüldüğü ve yaşa bağlı olarak artış gösterdiği; erkeklerde daha yüksek bir oranda olduğu ancak, cinsiyet grupları arasında istatistiksel açıdan anlamlı bir farklılığın bulunmadığı; genelde hafif düzeyde seyreden hastalığın omuz ve diz gibi ağırlık kaldıran eklem bölgelerinde daha yüksek sıklıkla ortaya çıktığı ve hastalığın etkili olduğu eklem bölgelerinin cinsiyet gruplarına göre farklılık gösterdiği belirlenmiştir. Elde edilen bulgular arkeolojik materyal ile birlikte değerlendirildiğinde, Anadolu Neolitik insanlarının yoğun bir avcı toplayıcı-erken tarım yaşam biçimine. sahip olduğu; bu yaşam biçimi.içerisinde erkeklerin avcılık, hammadde sağlanması gibi güç gerektiren, kadınların ise günlük yiyecek ihtiyacım karşılamak üzere toplayıcılık, yiyecek hazırlanması, çocuk bakımı gibi günlük ev işleri ile uğraşmış olabilecekleri düşünülmektedir.
Anahtar Kelime: insan iskeleti eklem hastalıkları arkeometri osteoartrit paleopatoloji yaşam tarzı Anadolu etiyoloji iskelet kalıntıları toplumsal hayat tıbbi bilimler yaş neolitik dönem arkeolojik buluntular cinsiyet

Belge Türü: Makale Makale Türü: Araştırma Makalesi Erişim Türü: Erişime Açık
  • Angel, J. L. (1979). Osteöarthritis in Prehistoric Turkey and Medieval Byzantium. Henry Ford Hosp. Med. Journal, 27(1), 38-43.
  • Bremner, J. M., Lawrence, J. S. ve Miall, W. E. (1968). Degenerative Joint Disease in a Jamaican Rural Population. Ann. Rheum. Dis., 27, 326-332.
  • Bridges, P. S. (1991). Degenerative Joint Disease in Hunter-Gatherers and Agriculturalist From the Southeastern United Stetes. Am. J. Phys. Anthropol, 85, 379-391.
  • Bridges, P. S. (1992). Prehistoric Arthritis in The Americas. Ann. Rev. Anthropol., 21, 67-91.
  • Buikstra, J.E. ve Ubelaker, D.H. (1994). Standarts for Data Collection from Human Skeletal Remains. Arkansas: Archaeological Survey Research Series No:44.
  • Cooper, C. (1998). Osteoarthritis and Related Disorders: Epidemiology of Osteoarthritis. J. H. Klippel ve P. A. Dieppe (Ed.). Rheumatology, (8. Kısım, 2. Bölüm: 1-8). Londan: Mosby.
  • Derevenski, J. R. S. (2000). Differences in Activity-Related Osseous Change in the Spine and the gendered Division of Labor at Ensay and Wharram Percy, UK. Am. J. Phys. Anthropol.,111, 333-354.
  • Erdal, Ö. D. (2004). Eklem Hastalıklarının Yaşam Biçimiyle İlişkisi: Eski Anadolu Toplulukları Örneği. Doktora Tezi, Hacettepe Üniversitesi, Ankara.
  • Erdal, Ö. D. (2006). Eski Toplulukların Yaşam Biçimlerinin Belirlenmesinde Osteoartritin Önemi. A, Erkanal ve Diğerleri (Ed.). Hayat Erkanal'a Armağan: Kültürlerin Yansıması. İstanbul: Homer Kitabevi.
  • Erdal, Y. S. (1996). İznik Geç Bizans Dönemi İnsanlarının Çene ve Dişlerinin Antropolojik Açıdan İncelenmesi. Doktora Tezi, Hacettepe Üniversitesi, Ankara.
  • Erdal, Y. S. (2000). Antandros İnsanlarında Ağız Sağlığı. Türk Arkeoloji ve Etnografya Dergisi,1, 45-55.
  • Erdal, Y. S. (2002). Büyük Saray-Eski Cezaevi Çevresi Kazılarında Gün Işığına Çıkarılan İnsan Kalıntılarının Antropolojik Analizi. Arkeometeri Sonuçları Toplantısı, 18, 15-30
  • Esin, U. (1992). 1990 Aşıklı Höyük Kazısı (Kızılkaya Köyü-Aksaray İli). Kazı Sonuçları Toplantısı, 73, 131-154.
  • Esin, U. (1998). Paleolithic Era to Early Bronze Age Prehistoric Cappadocia. M. Sözen (Ed.). Cappadocia, (ss:62-123). Istanbul: Mas Matbaacılık.
  • Goodman, A. H., Lallo, J., Armelagos, G. J. ve Rose, J. C. (1984). Health Changes at Dickson Mounds, Illinois (M.S. 950-1300). M. N. Cohen ve G. J. Armelagos (Ed.), Paleopathology at the Origins of Agriculture, (s.271-305). Orlando: Academic Pres.
  • Hough, A. J. (2001). Pathology of Osteoarthritis. W. J. Kopman (Ed.). Arthritis and Allied Conditions: A Textbook of Rheumatology, .(s.2167-2194). Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins.
  • Jurmain, R. D. (1977a). Stress and the Etiology of Osteoarthritis. Am. J. Phys. Anthropol., 46:353-366.
  • Jurmain, R. D. (1977b). Paleoepidemiology of Degenerative Knee Disease. Medical Anthropol.,1, 1-23.
  • Jurmain, R. D. (1990). Paleoepidemiology of a Central California Prehistoric Population From CA-ALA-329:II. Degenerative Disease. Am. J. Phys. Anthropol., 83, 83-94.
  • Jurmain, R. D. (1991). Degenerative Changes in Peripheral Joints as Indicators of Mechanical Stress: Opprtunities and Limitations. Int. J. Osteoarchaeol., 1, 247-252.
  • Kennedy, K. A. R. (1989). Skeleton Markers of Occupational Stress. M. Y. Işcan ve K. A. R. Kennedy (Ed.). Reconstruction of Life from The Skeleton, (s.138-153). New York: Alan R.Liss, Inc.
  • Krogman, W. M. ve Işcan, M.Y. (1985). The Human Skeleton in Forensic Medicine. Springfield:Charles C Thomas Pub.
  • Knüsel, C. J., Roberts, C. A. ve Boylston, A. (1996). Brief Communication:When Adam Delved...An Activity-Related Lesion in Three Human Skeletal Populations. Am. J. Phys.Anthropoi, 100, 427-434.
  • Larsen, C. S. (1982). The Anthropology Of ST. Cathrines Island 3. Prehistoric Human Biological Adaptation, New York: The American Museum of Natural History Anth. Papers. Vol. 57,3.
  • Loth, S.R. ve İşcan, M. Y. (1989). Morphological assesement of age in the adult: the thoracic region. M.Y. îşean (Ed.). Age Markers in the Human Skeleton. Springfield: Charles C Thomas Pub.
  • Mankin, H. J. ve Radin, E. L. (1993). Structure and Function of Joints. D. J. McCary ve W. J. Kopman (Ed.). Arthritis and Allied Conditions: A Textbook of Rheumatolog (s: 181-197). Philadelphia: Lea&Febige.
  • Meindl, R. S. ve Lovejoy, C. O. (1985). Ectocranial Suture Closure: A Revised Method for the Determination of Skeletal Age at Death Based on the Lateral-Anterior Sutures. Am. J.Phys. Anthropoi., 68:51-66.
  • Merbs, C. F. (1983). Patterns of Activity-Induced Pathology in a Canadian Inuit Population, Ottawa: National Museum of Canada, No: 119.
  • Molleson, T. (August 1994). The Eloquent Bones of Abu Hureyra. Scientific American, 62-65.
  • Özbaşaran, M. (2000). Melendiz Boyu Yerleşmelerinden Musular. O. Belli (Ed.). Türkiye Arkeolojisi ve İstanbul Üniversitesi (1932-1999). (s.44-50). Ankara: Başak Matbaacılık.
  • Özbaşaran, M. (2003). Musular-Aşıkh ilişkisinde Kireç Tabanlı Yapılar. M. Özdoğan ve Diğerleri (Ed.). Köyden Kente: Yakındoğu'da İlk Yerleşimler, (s.361-372). İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
  • Özbek, M. (1995). Dental pathology of the prepottery Neolithic residents of Çayönü, Turkey. Rivista Di Antropologia, 73,99-122.
  • Özbek, M. (1997). Çayönü Tarım Toplumunda Diş Sağlığı. Türk Arkeoloji Dergisi, 31, 181-216.
  • Özdoğan, A. (1995). Life at Çayönü During the Pre-Pottery Neolithic Period (according to the artifactual assemblage). Halet Çambel için Prehistorya Yazıları (s.79-100). İstanbul:Graphis Yayınları.
  • Özdoğan, A. (1999). Çayönü. M. Özdoğan ve N. Başgelen(Ed.). Neolithic in Turkey: The Cradle of Civilization, (s. 35-63). İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
  • Özdoğan, M. (2000). Güneydoğu Anadolu Karma Projesi ve Çayönü Kazıları. O. Belli (Ed.). Türkiye Arkeolojisi ve İstanbul Üniversitesi (1932-1999). (s. 14-19). Ankara: Başak Matbaacılık.
  • Özdoğan, M., Özdoğan, A., Bar-Yosef, D. ve VanZeist, W. (1994). Çayönü Kazısı ve Güneydoğu Anadolu Karma Projesi 30 Yıllık Genel Bir Değerlendirme. Kazı Sonuçları Toplantısı,75(1), 103-122.
  • Pelletier, J., Pelletier, J. M. ve Howell, D. S. (2001). Etiopathogenesis of Osteoarthritis. W. J. Kopman (Ed.). Arthritis and Allied Conditions: A Textbook of Rheumatology, (s.2195- 2215). Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins.
  • Pickering, R. B. (1984). Patterns of Degenerative Joint Disease in Middle Woodland, Late Woodland and Mississippian Skeletal Series from the Lower Illinois Valley. Doktora Tezi,Northwestern University, Chicago.
  • Pietrusewsky, M. ve Douglas, M. T. (1994). An Osteolögical Assessment of Health and Disease in Precontact and Historic (1778) Hawai'i. C. S. Larsen ve G. R. Milner (Ed.). In the Wake of Contact:Biological Responses to Conquest, (s. 179-196). New York: Wiley-liss.
  • Radin, E. L., I. L. Paul ve R. M. Rose. (1972). Role of Mechanical Factors in Pathogenesis of Primary Osteoarthritis. Lancet, 4, 519-522.
  • Rathbun, T. A. (1984). Skeletal Pathology from the Paleolithic Through the Metal Ages in Iran and Iraq. M. N. Cohen ve G. J. Armelagos (Ed.). Paleopathology at the Origins of Agriculture, (s. 137-167). Orlando: Academic Pres.
  • Resnick, D. ve Niwayama, G. (1988). Degenerative Disease of Extraspinal Locations. D. Resnick ve G. Niwayama (Ed.). Diagnosis of Bone and Joint Disorders, (s. 1365-1479). Philadelphia: W.B. Saunders Company.
  • Roberts, C. ve Manchester, K. (1995). The Archaeology of Disease. New York: Cornell Üniv.Press.
  • Rogers, J. (2000). The Paleopathology of Joint Disease. M. Cox ve S. Mays (Ed.). Human Osteology in Archaeology an Forensic Science, (s. 163-182). London: Greenwich Medical Media Ltd.
  • Rogers, J. ve Waldron, T. (1995). A Field Guide to Joint Disease in Archaelogy. Chichester: John Willey&Sons Press.
  • Sokoloff, L. (1969). The Biology of degenerative Joint Disease. Chicago: Univ. Chic. Press.
  • Spector, T. D. ve Cicuttini, F. M. (1998). Osteoarthritis and Related Disorders: The Genetics of Osteoarthritis. J. H. Klippel ve P. A. Dieppe (Ed.). Rheumatology. (8. Kısım, 7. Bölüm, s. 1-4). London: Mosby.
  • Van Saase, J. L. C. M., Van Romunde, L. K., Cats, A., Vandenbrouke, J. P. ve Valkenburg, H. A. (1989). Epidemiology of osteoarthritis:Zoetermeer survey. Comparison of radiological osteoarthritis in a Dutch population with that in 10 other populations. Ann. Rheum. Dis.,45,271-280.
  • Vingard, E., Alfredsson, L., Goldie, I. ve Hogstedt, C. (1991). Occupation and Osteoarthrosis of the Hip and Knee: A Register-Based Cohort Study. Int. J. Epidemiol, 20(4), 1025-1031.
  • Waldron, T. (1997). Osteoarthritis of the Hip in Past populations. Int. J. Ostearchaeol., 7:186-189.
  • Workshop Of European Anthropologists. (1980) Recommendations for Age and Sex Diagnoses of Skeletons. J. Human Evol., 9, 517-549.
APA ERDAL Ö (2007). Eklem Hastalıkları ve Yaşam Biçimi Arasındaki İlişkiler: Anadolu Neolitik Topluluklarından Örnekler. , 77 - 93.
Chicago ERDAL Ömür Dilek Eklem Hastalıkları ve Yaşam Biçimi Arasındaki İlişkiler: Anadolu Neolitik Topluluklarından Örnekler. (2007): 77 - 93.
MLA ERDAL Ömür Dilek Eklem Hastalıkları ve Yaşam Biçimi Arasındaki İlişkiler: Anadolu Neolitik Topluluklarından Örnekler. , 2007, ss.77 - 93.
AMA ERDAL Ö Eklem Hastalıkları ve Yaşam Biçimi Arasındaki İlişkiler: Anadolu Neolitik Topluluklarından Örnekler. . 2007; 77 - 93.
Vancouver ERDAL Ö Eklem Hastalıkları ve Yaşam Biçimi Arasındaki İlişkiler: Anadolu Neolitik Topluluklarından Örnekler. . 2007; 77 - 93.
IEEE ERDAL Ö "Eklem Hastalıkları ve Yaşam Biçimi Arasındaki İlişkiler: Anadolu Neolitik Topluluklarından Örnekler." , ss.77 - 93, 2007.
ISNAD ERDAL, Ömür Dilek. "Eklem Hastalıkları ve Yaşam Biçimi Arasındaki İlişkiler: Anadolu Neolitik Topluluklarından Örnekler". (2007), 77-93.
APA ERDAL Ö (2007). Eklem Hastalıkları ve Yaşam Biçimi Arasındaki İlişkiler: Anadolu Neolitik Topluluklarından Örnekler. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 24(2), 77 - 93.
Chicago ERDAL Ömür Dilek Eklem Hastalıkları ve Yaşam Biçimi Arasındaki İlişkiler: Anadolu Neolitik Topluluklarından Örnekler. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 24, no.2 (2007): 77 - 93.
MLA ERDAL Ömür Dilek Eklem Hastalıkları ve Yaşam Biçimi Arasındaki İlişkiler: Anadolu Neolitik Topluluklarından Örnekler. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, vol.24, no.2, 2007, ss.77 - 93.
AMA ERDAL Ö Eklem Hastalıkları ve Yaşam Biçimi Arasındaki İlişkiler: Anadolu Neolitik Topluluklarından Örnekler. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi. 2007; 24(2): 77 - 93.
Vancouver ERDAL Ö Eklem Hastalıkları ve Yaşam Biçimi Arasındaki İlişkiler: Anadolu Neolitik Topluluklarından Örnekler. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi. 2007; 24(2): 77 - 93.
IEEE ERDAL Ö "Eklem Hastalıkları ve Yaşam Biçimi Arasındaki İlişkiler: Anadolu Neolitik Topluluklarından Örnekler." Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 24, ss.77 - 93, 2007.
ISNAD ERDAL, Ömür Dilek. "Eklem Hastalıkları ve Yaşam Biçimi Arasındaki İlişkiler: Anadolu Neolitik Topluluklarından Örnekler". Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 24/2 (2007), 77-93.